Logo Universiteit Utrecht

Liternatuur

Artikelen

Emotie en wetenschap als tegenpolen in ‘Onder het ijs’

‘Laat je roman niet afspelen op de Noord- of Zuidpool, tenzij ijsberen, poolvossen of pinguïns de belangrijkste personages zijn’: als we dit advies van auteur Jan Willem Anker mogen geloven, begeeft Ellen de Bruin zich op glad ijs met haar klimaatroman. In Onder het ijs vormt de Noordpool het decor van het verhaal van microbiologe Bas Fretz, die in 2004 onderdeel is van groep klimaatwetenschappers op expeditie op de Noordpool. De 21-jarige onderzoeker is naast het uitvoeren van haar onderzoek vooral bezig met het verwerken van de dood van haar collega Reinier, op wie zij verliefd was. Haar heftige emoties staan in contrast met de exacte wetenschap in de roman. Die tegenstelling komt naar voren in de manier waarop hoofdpersonage Bas zich verhoudt tot de natuur. Onder het ijs laat zien hoe emotie en wetenschap botsen in de omgang van de mens met de klimaatcrisis. 

                                                                                                                                Door Jenneke Wisselink

In Onder het ijs heeft Bas Fretz, een 21-jarige microbiologe, een bijzondere band met hoogleraar en collega Reinier. Of de verliefde gevoelens die zij had voor hem wederzijds waren, heeft ze niet kunnen weten door zijn vroegtijdig sterven. In zijn naam gaat ze mee op een expeditie naar de Noordpool om het onderzoek te kunnen doen wat hij graag had willen uitvoeren. Het verblijf op het schip is een behoorlijke uitdaging met fysieke beperkingen zoals haar zeeziekte, maar ook haar verdrietige herinneringen zitten haar in de weg. Haar interessante collega’s maken haar leven op de boot er ook niet eenvoudiger op. Het is aanvankelijk lastig voor Bas om een balans te vinden tussen het onderzoek, haar omgeving en haar herinneringen aan Reinier. Naarmate de tijd vordert, worden meer vragen die ze nog heeft over Reinier beantwoord en vindt er ook een doorbraak plaats in het onderzoek op de expeditie. Eenmaal thuis realiseert Bas zich dat ze in die zin niet meer dezelfde persoon is die ooit aan boord stapte. 

Vervuld van liefde voor de wereld 

In deze roman komt emotie voornamelijk naar voren door herbeleving van herinneringen die Bas met Reinier had en de liefde die ze voor hem voelde. Het grootste deel van haar tijd op zee vult Bas met terugdenken aan haar voormalige collega Reinier. Bas koppelt haar natuurobservaties vaak aan Reinier: ‘De zee is een wilde, levende massa en de lucht vormt een vlekkerige aquarelstudie in tinten grijs, waarin je de grenzen slechts kunt vermoeden. Af en toe wordt kort een plekje aangelicht door de zon, of breekt er een zonnestraal door. Reinier, denkt Bas dan.’ Bas denkt ook aan de manier waarop Reinier met alles in de wereld verbonden zou zijn: ‘Misschien zit hij nu in alles. Misschien voelt ze zich daarom ineens zo vaak volkomen vervuld van liefde voor de wereld’Deze verbindingen van Reinier aan de natuur gebeuren voornamelijk bij aspecten van de natuur die ze waardeert. Haar gevoelens voor Reinier en de manier waarop zij hem overal in de natuur terugziet, maakt dat haar band met de natuur sterker wordt. Bas heeft niet alleen bewondering voor de mooie kanten van natuur, maar ook respect voor de kracht die deze kan hebben: ‘Je hoort vaak mensen zeggen dat ze zo dol zijn op de natuur, die weten niet waar ze het over hebben.’. 

‘Heus niet tegen het milieu’ 

De momenten waarin uitgeweid wordt over klimaatwetenschap maken een aanzienlijk deel uit van de roman. De beschrijvingen van biologische processen en exacte handelingen staan in contrast met de herinneringen aan Reinier en bijbehorende flashbacks. Deze herinneringen en gevoelens brengen hoofdpersonage Bas van haar stuk terwijl ze in haar onderzoek juist zeer georganiseerd en precies is. Van een klimaatwetenschapper zou je verwachten dat die hechte band met de natuur een sterke rol speelt bij het onderzoek doen. Echter, bij de passages die gaan over haar onderzoek en klimaatverandering lijkt Bas minder emotioneel betrokken te zijn dan wanneer zij Reinier terugziet in zonnestralen. Haar groene ambities worden af en toe kort genoemd. Het redden van de planeet lijkt niet haar innerlijke drijfveer te zijn voor haar werk als onderzoeker, ze zegt ‘heus niet tegen het milieu’ te zijn. Ook lijkt ze geen moeite te hebben met het feit dat de olie-industrie ook profiteert van de boringen die ze gaan doen in de Noordelijke IJszee of dat Shell een groot deel van deze wetenschappelijke onderzoeken betaalt. In een geboorde ijskern doet Bas een ontdekking die grote gevolgen kan hebben voor de oplossing van het broeikaseffect. Hoewel dit een sleutelrol kan spelen in het verhelpen van de crisis, vindt Bas het belangrijker dat zij Reinier hier een dienst mee kan bewijzen dan de aarde. 

De rol van de wetenschap is belangrijk in de roman, als achtergronddecor en als baan van Bas. Hoewel zij grote waarde hecht aan de natuur, is Bas als wetenschapper niet in hoge mate begaan met klimaatverandering. Deze tegenstrijdigheid is in de omgang met de klimaatcrisis ook te zien. Hoewel bijna ieder mens een waardering heeft voor de natuur en het belangrijk vindt dat deze intact blijft, leiden de wetenschappelijke alarmbellen vaak niet tot een gevoel van urgentie. De motivatie van Bas hangt vooral samen met haar liefde voor Reinier, meer dan de noodzaak om klimaatverandering tegen te gaan. De emotie in Onder het ijs lijkt in die zin, ondanks de setting van klimaatwetenschap, dus een belangrijkere rol te spelen in de roman.  


Ellen de Bruin: Onder het ijs. 2018. Prometheus; 304 pagina’s; €20,99.  


… Van het ijs naar de zee in Een zilte blauwdruk: laat het wier de weg wijzen


<< vorige | volgende >>