Logo Universiteit Utrecht

Liternatuur

Woordenlijst

Antropoceen 

Duidt het tijdperk waarin de aarde wordt beïnvloed door menselijk handelen aan. De acties van de mens hebben met name invloed op de atmosfeer, het klimaat, de biodiversiteit en veranderingen in oceanen en gesteenten.  

Antropocentrisme 

Filosofische visie waarbij wordt uitgegaan van het exceptionalistische idee dat de mens het middelpunt van het bestaan is. De mens is de norm. De waarde van andere zaken, zoals de natuur, wordt bepaald aan de hand van het nut dat het heeft ten opzichte van de mens, of de verhouding waarin het tot de mens staat.  

Antropomorfisme 

Menselijke eigenschappen als uiterlijk, gedrag, emotie en karakter worden toegeschreven aan niet-menselijke wezens zoals dieren, de natuur, goden of voorwerpen. Dit kan in literatuur tot gevolg hebben dat de mens zich beter kan identificeren met het niet-menselijke onderwerp.  

Binaire oppositie 

Paren van begrippen of concepten met een tegengestelde betekenis.  

Dystopie 

Een toekomstbeeld dat enkel afschrikwekkend is. Een wereld waarin men absoluut niet zou willen leven. Het tegenovergestelde van een dystopie is een utopie.  

Ecocentrisme 

Filosofische visie waarbij, anders dan bij antropocentrisme, niet de mens, maar het ecosysteem het middelpunt van het bestaan is. De natuur heeft een intrinsieke waarde die op zichzelf staat. Hierbij doen de verhoudingen van de natuur tot de mens er niet toe. De mens is onderdeel van het ecosysteem en bepaalt dus niet de norm.  

Ecofeministische literatuurkritiek 

Literair veld waarbinnen de ecokritische literatuurkritiek en de feministische literatuurkritiek elkaar kruisen. Er wordt hierbij een verband erkend tussen de onderdrukking van vrouwen en de ondergeschikte rol van de natuurlijke omgeving ten opzichte van de mens. Binnen dit veld worden dus de raakvlakken tussen verschillende vormen van sociale onderdrukking onderzocht.  

Ecokritiek 

Interdisciplinaire studie van de relatie tussen literatuur en de natuurlijke, fysische omgeving, ofwel het milieu.  

Ecopoëzie 

Poëzie waarin een sterke nadruk ligt op de niet-menselijke, natuurlijke wereld. De natuur staat centraal, niet de mens. Dit maakt dat ecopoëzie ecocentrisch is. De menselijke norm/ blik wordt niet als maatstaaf genomen. Ecopoëzie werpt een kritische blik op de relatie tussen de mens en de natuur.   

Gender 

De aspecten van een sekse die betrekking hebben op gedrag en identiteit. Te onderscheiden van lichamelijke en biologische aspecten. 

Klimaatcrisis 

De wereldwijde crisis met betrekking tot klimaatverandering. Door middel van klimaatakkoorden probeert men de klimaatverandering binnen de perken te houden, maar dat de aarde opwarmt, is zeker. Deze onvermijdelijkheid draagt bij aan de urgentie die de klimaatcrisis heeft. 

Klimaatgeletterdheid   

De competentie hebben om met informatie die betrekking heeft op het klimaat en de klimaatcrisis om te gaan, te gebruiken en te begrijpen. Het gaat verder dan alleen begrijpen wat de klimaatcrisis is, men moet namelijk ook politieke, economische en ethische aspecten in kunnen zien. Klimaatliteratuur kan bijdragen aan een bevordering van klimaatgeletterdheid.   

Klimaatliteratuur  

Literatuur waarin het klimaat in de breedste zin van het woord voorkomt. Dit kan bijvoorbeeld literatuur zijn waarbinnen een personage een klimaatwetenschapper of activist is, maar ook waarin ecologie of biodiversiteit een thema is. Er is geen beperking aan genres, het kan zowel jeugdliteratuur, non-fictie, poëzie als fictie zijn.  

Klimaatroman  

Een klimaatroman is een roman waarbij een thema het klimaat is, in de breedste zin van het woord. Een klimaatroman laat niet per definitie zien hoe verschrikkelijk het gesteld is met de wereld en mobiliseert lezers niet direct om actie te ondernemen. Echter kan een klimaatroman wel een soort verlangen bij de lezer opwekken: het verlangen naar een leven dat niet het tegenovergestelde is van een vergane wereld, maar een leven dat juist samenvalt met deze wereld.  

Klimaatverandering  

Doordat er steeds meer broeikassen in de lucht komen, verandert het klimaat op de lange termijn. De gevolgen van klimaatverandering zijn niet direct zichtbaar. In het klimaat worden op termijn nieuwe patronen zichtbaar, het wordt bijvoorbeeld steeds warmer. Deze opwarming van de aarde heeft gevolgen voor de natuur, onder andere het smelten van ijs op de polen, waardoor de zeespiegel stijgt. Daarnaast komt er extremer weer voor en sterven er planten- en diersoorten uit. De mens is de oorzaak van klimaatverandering, omdat de mens te veel broeikassen uitstoot. Onder meer door het op grote schaal verbranden van kolen, olie en gas.  

Literatuur  

Alle proza- poëzie- en toneelteksten . Literatuur heeft de mogelijkheid om je als lezer te transporteren naar een andere wereld: de wereld van de verhalen. De definitie van literatuur is op deze website even breed als de definitie van ‘klimaatliteratuur’. Het hoeft dus niet per definitie proza, poëzie of toneel te zijn, maar kan ook non-fictie of jeugdliteratuur zijn.  

Multiperspectiviteit   

De perspectieven van anderen begrijpen en verklaren. Dit zijn mogelijk perspectieven die anders zijn dan je eigen perspectief. Ook: gebeurtenissen, situaties en personen vanuit verschillende perspectieven bekijken.  

Natuur   

Dat wat de mens ziet als iets dat niet door de mens is veranderd. Wordt vaak in tegenstelling tot ‘cultuur’ gebruikt: cultuur is alles dat door de mens gemaakt of aangepast is, natuur alles dat ongerept is.  

ScalarLiteracy 

Een term die Timothy Clark (2019) heeft geïntroduceerd om te verwijzen naar een nieuwe vorm van geletterdheid. Deze geletterdheid heeft aandacht voor de invloed die een grotere of kleinere schaal heeft op de aard van een situatie. Klimaatverandering is bijvoorbeeld een thema dat niet binnen nu en een hele korte tijd te zien is. We zouden hier niet naar moeten kijken als iets dat binnen een mensenleven te bevatten is, maar juist als iets groters. Scalar Literacy probeert de nadruk op dat laatste te leggen: het is het loskomen van een menselijke maat.  

Utopie  

Een droombeeld van een ideale wereld die onmogelijk bereikt kan worden. Het is dus een fantasie van een bepaald (maatschappelijk) ideaal. Het tegenovergestelde van een utopie is een dystopie.  


Bronnen 

Clark, T. (2019). The Value of EcocriticismCambridge University Press.